هنر مصرف صحيح

 امروزه مصرف روزافزون كاغذ در كشور ايران و در پي آن، ايجاد فشار بيش از حد بر جنگل‌ها و محيط زيست در سطح جهان، خود دليلي بر ايجاد بار مالي بر دولت‌ها گرديده است كه توجه و اهتمام به صرفه‌جويي و اصلاح الگوي توليد و مصرف در اين بخش براي تعديل روند استفاده‌هاي افراط‌آميز و بر خلاف اهداف توسعه پايدار، ضروري مي‌باشد. از جمله پيامدهاي منفي كه در صورت عدم توجه و تغييرات اساسي در اين حيطه به وجود خواهد آمد، با توجه به مصرف 600 هزار تني كاغذ در كشور ايران كه 90 درصد آن از طريق واردات و با صرف هزينه‌اي معادل يك ميليون و دويست هزار ريال (1200000) براي هر تن صورت مي‌پذيرد، مي‌توان به تخريب بيش از حد جنگل‌ها- با مصرف 3 تا 6 متر مكعب از تنه درختان، به ازاء هر تن توليد خمير كاغذ- و آثار سوء و مخرب ديگر اين جنگل تراشي‌ها اشاره نمود. بنابراين، ايجاد زير ساخت‌هاي مفيد و ارائه راهكارهاي مفيدتر، براي مقابله با اين روند مصرف افراط‌آميز در برنامه‌ريزي‌هاي كلان پيش رو در افق‌هاي آينده را به امري غير قابل انكار مبدل ساخته است.
 در صورت عدم توجه به زير ساخت‌ها و ادامه روند كنوني توليد و مصرف سالانه كاغذ در كشور ايران، ضربه بسيار مهلكي بر محيط زيست، اقتصاد و رفاه اجتماعي وارد مي‌شود. از اين رو، مدنظر قرار دادن تغيير در الگوي توليد و مصرف و ديگر برنامه‌هاي زير بنايي در اين بخش مي‌تواند كشور ايران را در توليد كاغذ به خودكفايي برساند و حتي به صادرات اين محصول بر خلاف روند كنوني نيز كمك كند.
 
 وضعيت جنگل‌ها و خطر تخريب آنها در جهان
 در جهان حدود 866/3 ميليارد هكتار جنگل وجود دارد كه از اين مقدار 95 درصد، جنگل‌هاي طبيعي و 5% ديگر از اين جنگل‌ها به صورت دست كاشت مي‌باشند، طبق آمار به دست آمده در سال 1996، بر مبناي جمعيت جهان براي هر نفر تنها 7% درصد هكتار پوشش جنگل برآورد شده است كه با رشد جمعيت و افزايش جنگل تراشي، اين نرخ به 46% كاهش يافته است كه طبق اين تخمين احتمال كاهش 34 درصدي تا سال 2025 پيش بيني مي‌شود. يعني تقريباً در هر سال تخريب در جنگل‌هاي طبيعي 4/9 ميليون هكتار خواهد بود و جالب اين كه اين مقدار در سال از لحاظ وسعت دو برابر كشور سويس مي‌باشد. اما اين تخريب در كشور ايران سرانه هر فرد 2% هكتار سطح پوشش جنگل مي‌باشد، معادل 142 هزار هكتار برآورده شده است. از جمله ديگر پيامدهاي اين جنگل تراشي‌هاي بي‌رويه مي‌توان به تغييرات اقليمي، تغيير در الگوي بارندگي، تغيير درجه حرارت، فرسايش خاك، كاهش ظرفيت جذب خاك، تاثير بر چرخه كربن و اكسيژن و وقوع سيلاب‌هاي خطرناك، خشك‌سالي، افزايش سرعت باد، مهاجرت و فقر و ... را در سطح جهان اشاره نمود.

 وضعيت كاغذ در ايران
 پس از اين كه چيني‌ها- توسط شخصي بنام تاسي لون- در سال 1390 كاغذ را اختراع كردند و نظر به اين كه در سال 610 ميلادي كاغذ وارد ايران شده، و صنعت آن نيز در قرن هفتم هجري در ايران وجود داشته و نيز در سال 1344 اولين كارخانه توليد كاغذ در هفت تپه خوزستان افتتاح شده است، اما امروزه كشور ايران در اين زمينه هنوز مصرف كننده‌اي بيش نيست. اين در حالي است كه طبق گزارش سازمان خوار و بار و كشاورزي جهان (FAO) ايران سالانه 600 هزار تن مصرف كاغذ دارد كه حدود 91 درصد آن، يعني 500 هزار تن در سال از طريق واردات تامين مي‌شود كه طبق پيش‌بيني و با اين روند مصرف كنوني، كشور ايران تا سال 1390 به مصرفي عادل يك ميليون تن در سال خواهد رسيد كه يك انفجار نفي در مصرف تلقي مي‌شود.
 هزينه هر تن خمير كاغذ از تنه درختان معادل يك ميليون و دويست هزار ريال (1200000) مي‌باشد و اين هزينه در قبال هر تن باگاس- حاصل تفاله نيشكر- (به عنوان جايگزين مناسب به جاي چوب) 140000 ريال مي‌باشد- كه از لحاظ هزينه هم هر تن باگاس هزينه‌اي معادل چوب باشد. جايگزين‌هاي ديگري وجود دارد، اما در اين بحث به باگاس به عنوان نمونه بسنده گرديده است.
 خطر عمده اين است كه توليد هر تن خمير كاغذ معادل استفاده از 3 تا 6 متر مكعب چوب جنگلي، يا به عبارت ديگر قطع 12 تا 18 درخت براي اين ميزان توليد مي‌باشد و اين تخريب جنگل‌ها و بي توجهي به اين امر، به گونه‌اي است كه مصرف كاغذ مقوا و كارتن توسط هر ايراني 240 كيلوگرم مي‌باشد كه شهر تهران هم اكنون به تنهايي روزانه 450 تن كاغذ را به عنوان زباله دور مي‌ريزند كه نياز به تفكيك از مبدا و ايجاد كارخانه‌هاي بازيافت كاغذ و آموزش در اين زمينه را بايد به صورت جدي مد نظر قرار داد. 
 
 نتيجه
 در ايران صنعت تبديل تفاله نيشكر (باگاس حاصل از آن) به عنوان عامل مكمل براي جلوگيري از استفاده افراط‌آميز، به جاي چوب در نتيجه قطع بي‌رويه اشجار وجود ندارد، كه اين امر سبب مي‌شود بجاي 6/1 تن باگاس، بايد حدود 1270000 متر مكعب چوب مصرف گردد كه اين مقدار معادل تخريب سالانه 457 هزار هكتار جنگل در جهان و 142 هزار هكتار در كشور ايران مي‌باشد.
 در كشور ايران سالانه 9% درآمد ناخالص ملي، يعني 80 هزار ميليارد ريال در اثر خسارات زيست محيطي از دست مي‌رود كه در بخش مورد نظر سالانه 22 هزار و 600 ميليارد ريال خسارت به بار مي‌آورد.
 در نتيجه امروزه نظر به بحث اقتصادي و هزينه‌اي هر تن خمير كاغذ از تنه درختان و آثار سوء اقتصادي و زيست محيطي آن ايجاد زمينه براي توليد باگاس را ضروري ساخته است. لازم به ذكر مي‌باشد كه هر تن باگاس قابل تبديل به 5/4 تن خمير كاغذ سفيد مي‌باشد و از هر 5/1 تن باگاس خشك نيز مي‌توان يك متر مكعب تخته خرده چوب توليد نمود.
 با در نظر گرفتن اين تفاوت‌ها، مي‌بايست با زير كشت بردن تمام ظرفيت توليدي نيشكر در كشور- كه امروزه با وجود 800 هزار هكتار زمين مستعد براي توليد باگاس، تنها 280 هزار هكتار در استان خوزستان زير كشت اين محصول رفته است- بايد به خودكفايي و حتي صادرات اين محصول (كاغذ) در آينده نزديك با ايجاد زمينه هاي مورد نياز و كارخانه‌هاي مبدل باگاس به خمير چوب انديشيد، اما علاوه بر جنبه توليد، بايد روند مصرف اين محصول در كشور نيز دچار تغييراتي جدي گردد كه در اين حيطه و در پي گسترش روزافزون فناوري اطلاعات، بايد به فكر تغييرات جدي در نحوه آموزش در مدارس و نحوه مكاتبات در نهادهاي دولتي- با توجه به سادگي اعمال قانون و سرعت اجراي قانون و ضابطه‌مند بودن اين مراكز- بود و در ساير بخش‌هاي مصرف كننده به جاي روش‌هاي سنتي مي‌توان با بكارگيري فناوري اطلاعات و آموزش به صورت رايانه‌اي در مدارس صورت پذيرد و نيز گسترش و سرعت بخشيدن به استفاده از سيستم‌هاي الكترونيكي در مكاتبات بين اداري كه هم اكنون در حال اجراست و حتي به اشتراك گذاشتن گسترده استفاده از روزنامه براي مشتركين از طريق ارسال به ايميل‌هاي شخصي به جاي استفاده از روزنامه براي مشتركين از طريق ارسال به ايميل‌هاي شخصي به جاي استفاده از كاغذ و ... را مي‌توان به عنوان اصلاحاتي مفيد و اساسي در الگوهاي مصرفي و تغيير در روش‌هاي استفاده سنتي گام‌هاي به مراتب موثر و تعديل‌كننده‌تر در امر مصرف برداشت و با آگاهي و برنامه‌ريزي صحيح، كشور را به سمت توسعه پايدار در تمام ابعاد سوق داد و در افق‌هاي پيش رو با آموزش ايجاد زير ساخت‌هاي مناسب از هدر رفت سرمايه‌هاي ملي تا حد قابل توجهي ممانعت به عمل آورد، و به صادرات كاغذ نيز در آينده‌هاي نه چندان دور انديشيد.
 پيشنهادات
 در مبناي آمار و نتايج مذكور، اصلاح و تغيير در زير ساخت‌هاي مورد استفاده به شرح ذيل براي فائق آمدن بر روند كنوني توليد و مصرف كاغذ در كشور ايران- تا حد امكان- پيشنهاد مي‌گردد:
 1. زير كشت بردن اراضي مستعد براي توليد نيشكر(باگاس)
 2. ايجاد صنعت ورد نياز براي تبديل باگاس به كاغذ
 3. جايگزيني باگاس به جاي چوب براي توليد كاغذ
 4. توجه ب بخش بازيافت كاغذ، با ايجاد كارخانه‌هايي با حمايت دولت در اين زينه
 5. تفكيك از مبدا، بخصوص در نهادهاي دولتي (بخش‌هاي با مصرف مشخص و ثابت)
 6. استفاده از مكاتبات الكترونيكي در ادارات
 7. استفاده از بردهاي الكترونيك تبليغاتي در سطح شهرها (تحت نظر ارگان‌هاي مشخص)، بخصوص براي تبليغات ادارات و انتخابات مختلف در كشور
 8. آموزش و فرهنگ‌سازي
 9. ارسال روزنامه براي افراد و مراكز متقاضي به طريق الكترونيك
 10. گسترش بيشتر و تسهيل استفاده از فناوري الكترونيك براي عموم
 11. بالا بردن قدرت خريد رايانه براي استفاده تمام اقشار جامعه
 12. فراهم آوردن زمينه براي ورود بخش خصوصي، براي سرمايه‌گذاري در بخش‌هاي مختلف براي ارائه خدمات بهتر ارزان‌تر به جهت وجود رقابت در اين بخش
 
 منابع و ماخذ
 1.سعيد،ارسطو(1374)و مباني اقتصادي- علمي اداره جنگل- ناشر، دانشگاه تهران
 2.مجنونيان، هنريك(1387).راهبردها و معاهدات جهاني حفاظت از طبيعت و نابع زنده. ناشر سازمان حفاظت محيط زيست
 3.شهرياري، قربان(1388). خسارات سالانه به محيط زيست، روزنامه جام جم شماره 2587، ص13.
 
 علي سالاروند،كارمند اداره حفاظت محيط زيست شهرستان ازنا، لرستان
 سعدي سالاروند، رئيس شبكه بهداشت و درمان شهرستان درود،لرستان
 
 
 برگرفته‌از: اطلاعات علمي